Osobowość narcystyczna – co to znaczy w praktyce i kiedy szukać pomocy?

Słowo „narcystyczny” zrobiło w ostatnich latach zawrotną karierę. Bywa używane jako określenie kogoś, kto „za bardzo się lubi”, kto publikuje dużo zdjęć w mediach społecznościowych albo często mówi o sobie. W języku potocznym łatwo przykleić komuś etykietę „narcyza”, co niekoniecznie ma związek z tym, co w psychiatrii i psychologii nazywamy narcystycznym zaburzeniem osobowości.

W tym tekście wyjaśniamy, co naprawdę oznacza osobowość narcystyczna, jak wyglądają jej objawy w codziennym życiu oraz kiedy szukać profesjonalnej pomocy – dla siebie albo dla relacji, w której się znajdujesz.

Osobowość narcystyczna – co to znaczy?

W uproszczeniu można powiedzieć, że przy osobowości narcystycznej własne „ja” jest w centrum uwagi, a inne osoby są często widziane głównie przez pryzmat tego, czy podtrzymują poczucie wartości. Z zewnątrz narcyzm może wyglądać jak:

• pewność siebie i przekonanie o własnej wyjątkowości,
• silne skupienie na sukcesie, osiągnięciach, statusie,
• potrzeba podziwu i bycia „najlepszym” w danej dziedzinie.

W głębi często kryje się jednak wrażliwość na krytykę, lęk przed byciem „niewystarczającym” oraz trudność z przyjmowaniem perspektywy innych ludzi.

Osobowość narcystyczna – objawy w praktyce

Objawy narcystyczne można podzielić na kilka obszarów. Warto pamiętać, że rozpoznanie zaburzenia osobowości wymaga profesjonalnej diagnozy – poniższa lista ma charakter poglądowy.

1. Poczucie wyjątkowości i potrzeba podziwu

• przekonanie, że jest się kimś szczególnym i wartościowym, kto zasługuje na specjalne traktowanie,
• poszukiwanie kontaktu z „wyjątkowymi” ludźmi lub środowiskami,
• oczekiwanie podziwu, uznania, częstych pochwał.

2. Trudność z przyjmowaniem krytyki

• silna wrażliwość na krytyczne uwagi,
• reagowanie złością, obroną lub dewaluowaniem osoby, która zwraca uwagę na problem,
• trudność z przyznaniem się do błędu.

3. Skupienie na sobie kosztem innych

• traktowanie innych jako „tła” dla własnych przeżyć i historii,
• koncentracja na tym, jak dana sytuacja wpływa na mnie, przy mniejszej uwadze dla emocji innych,
• skłonność do wykorzystywania relacji dla własnych celów.

4. Wahania poczucia własnej wartości

Wbrew pozorom, osobowość narcystyczna nie musi wiązać się ze stabilnie wysoką samooceną. Często jest ona chwiejna – w momentach sukcesu bardzo wysoka, w obliczu krytyki czy porównania z innymi – gwałtownie spada.

Może temu towarzyszyć:

• intensywne porównywanie się z innymi,
• poczucie wstydu i upokorzenia, gdy coś się nie uda,
• unikanie sytuacji, w których można „wypaść słabiej”.

Osobowość narcystyczna a relacje

W relacjach z osobą o nasilonych cechach narcystycznych często pojawia się specyficzny wzorzec:

• na początku – silne zaangażowanie, idealizowanie partnera/partnerki („nikt mnie tak nie rozumiał”),
• z czasem – coraz więcej krytyki, wymagań, dewaluowania,
• mało przestrzeni na uczucia i potrzeby drugiej strony,
• trudność z przyznaniem „przepraszam, przesadziłem/am”.

Osoba po drugiej stronie związku może po pewnym czasie czuć się:

• niewystarczająca, „ciągle winna”,
• zdezorientowana (okresy czułości przeplatane chłodem lub złością),
• odcięta od własnych potrzeb i granic.

Warto podkreślić, że nie każda trudna relacja oznacza, że jedna z osób ma zaburzenie osobowości. Jednocześnie, jeśli schemat „idealizacja – dewaluacja – poczucie winy” powtarza się w wielu związkach, warto przyjrzeć się temu bliżej z profesjonalistą.

Kiedy osobowość narcystyczna staje się zaburzeniem?

O narcystycznym zaburzeniu osobowości mówimy wtedy, gdy:

• określony sposób myślenia o sobie i innych jest względnie stały (obecny od wczesnej dorosłości),
• pojawia się w różnych obszarach życia (praca, relacje, rodzina),
• prowadzi do cierpienia lub trudności w funkcjonowaniu – zarówno u osoby z takim wzorcem, jak i jej bliskich.

Diagnozę stawia psychiatra lub psycholog kliniczny po rozmowie i – w razie potrzeby – zastosowaniu narzędzi diagnostycznych (np. wywiadów strukturyzowanych, testów osobowości).

Czy osobowość narcystyczna się leczy?

Praca nad narcystycznym wzorcem osobowości jest zwykle procesem długoterminowym. Kluczową rolę odgrywa psychoterapia, której celem może być m.in.:

• lepsze rozumienie własnych emocji, w tym wstydu i złości,
• rozwijanie bardziej stabilnego poczucia własnej wartości,
• większa wrażliwość na perspektywę innych osób,
• zmiana sztywnych schematów funkcjonowania w relacjach.

Leki mogą być pomocne w leczeniu współwystępujących problemów (np. depresji, lęku), ale nie „zmieniają samej osobowości”. Decyzje o farmakoterapii podejmuje lekarz psychiatra.

Jeśli podejrzewasz u siebie cechy narcystyczne…

Zauważenie u siebie cech, o których mowa w tym artykule, nie oznacza automatycznie diagnozy. Może być jednak ważnym krokiem w stronę:

• większego wglądu w siebie,
• przyjrzenia się powtarzającym się problemom w relacjach,
• podjęcia decyzji o pracy terapeutycznej.

Dla wielu osób doświadczeniem przełomowym jest możliwość spokojnego omówienia swoich przeżyć z psychoterapeutą, bez oceniania i etykietowania. Diagnoza – jeśli zostanie postawiona – może być wtedy narzędziem do zrozumienia siebie, a nie „wyrokiem”.

Jeśli żyjesz w relacji z osobą o cechach narcystycznych…

Jeśli w relacji często czujesz, że:

• Twoje potrzeby są ignorowane lub wyśmiewane,
• odpowiadasz za czyjeś nastroje i wybuchy złości,
• jesteś „winny/a”, gdy próbujesz stawiać granice,
• trudno Ci uwierzyć we własne spojrzenie na sytuację,

– warto zadbać także o własne wsparcie. Może to być konsultacja psychologiczna, psychoterapia indywidualna lub grupa wsparcia dla bliskich osób z zaburzeniami osobowości.

Celem nie jest „naprawienie” drugiej osoby, ale:

• odzyskanie kontaktu ze swoimi granicami,
• zrozumienie mechanizmów obecnych w relacji,
• podjęcie świadomych decyzji co do dalszych kroków.

Pomoc w zaburzeniach osobowości w Poznaniu – Kubiak Medic

Jeśli podejrzewasz u siebie lub bliskiej osoby zaburzenie osobowości, w tym cechy narcystyczne, możesz skorzystać z pomocy specjalistów w Kubiak Medic w Poznaniu:

• zapoznaj się z zakresem pomocy i cennikiem w zakładce „W czym możemy Ci pomóc”,
• poznaj zespół lekarzy psychiatrów i psychologów,
• skontaktuj się z rejestracją poradni, aby umówić konsultację.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji medycznej ani psychologicznej.